SunucumWEB
Sunucu Yönetimi

Linux sunucuda disk doldu: güvenli yer açma rehberi

Linux sunucuda disk dolduğunda panik yapmadan önce hangi komutları çalıştıracağınızı bilmelisiniz. Bu rehberde df ve du ile alan tespiti, güvenli silme yöntemleri, log yönetimi ve kalıcı önlemler anlatılıyor.

SunucumWEB Ekibi8 dk okuma
Linux sunucuda disk doldu: güvenli yer açma rehberi
İçindekiler
  1. Disk doluluğunu tespit edin: df ve du komutları
  2. df -h ile dosya sistemi kullanımı
  3. du -sh ile klasör boyutlarını ölçme
  4. En büyük dosyaları bulma
  5. Inode kullanımına göz atma
  6. İlk bakılacak güvenli alanlar
  7. Geçici dizinler: /tmp ve /var/tmp
  8. Eski log dosyaları
  9. Kullanıcı ev dizinlerindeki büyük dosyalar
  10. Silmeden önce dikkat edilecekler
  11. Log yönetimi: journald ve logrotate
  12. journald boyut sınırlandırma
  13. journalctl ile elle temizlik
  14. Logrotate ile otomatik döndürme
  15. Web sunucu loglarını sıkıştırma
  16. Paket yöneticisi ve uygulama önbellekleri
  17. apt ve yum/dnf önbellek temizliği
  18. Snap ve Flatpak eski sürümleri
  19. Composer, npm, pip önbellekleri
  20. Docker alan kullanımı
  21. Eski yedekleri ve büyük dosyaları değerlendirin
  22. Yedeklerin yaşını ve önemini belirleme
  23. Büyük dosyaları find ile bulma
  24. Yedekleri uzak depoya taşıma
  25. Veritabanı yedekleri için özel dikkat
  26. Kalıcı önlemler ve izleme
  27. Disk kullanımını düzenli raporlama
  28. Alarm mekanizması kurma
  29. Log ve yedek politikası oluşturma
  30. Disk genişletme seçenekleri

Linux sunucularda disk dolduğunda sorun kendini farklı biçimlerde gösterir. Web sitesi yavaşlar, MySQL bağlantı hatası verir, e-posta servisi yeni ileti alamaz ya da SSH oturumunda dosya yazma hataları görürsünüz. df -h çıktısında kök bölümün yüzde 100 dolu olduğunu gördüğünüzde ilk yapılacak şey rastgele dosya silmek değildir. Yanlış bir silme, çalışan bir veritabanını veya kritik bir yapılandırmayı bozabilir.

Bu rehberde disk doluluğunu adım adım tespit etmeyi, güvenli alan açma yöntemlerini ve sorunun tekrar etmemesi için kalıcı önlemleri anlatıyorum. Komutları Debian/Ubuntu ve RedHat tabanlı dağıtımlar için ayrı ayrı verdim.

Disk doluluğunu tespit edin: df ve du komutları

df -h ile dosya sistemi kullanımı

İlk olarak df -h komutuyla sunucudaki dosya sistemlerinin doluluk oranına bakın. -h seçeneği boyutları MB, GB gibi insan dostu biçimde gösterir:

df -h

Örnek çıktıda kök bölüm şöyle görünebilir:

Filesystem      Size  Used Avail Use% Mounted on
/dev/sda1        50G   47G  1.2G  98% /

Burada /dev/sda1 kök bölüm yüzde 98 dolu. Avail sütunu kalan boş alanı gösterir. Doluluk yüzde 100'e ulaştığında servisler dosya yazamaz ve hatalar başlar. Ayrıca /boot, /var veya ayrı bir /home bölümü varsa doluluk farklı bağlama noktalarında da olabilir.

du -sh ile klasör boyutlarını ölçme

Hangi dizinin yer kapladığını görmek için du komutunu kullanabilirsiniz. Kök dizinden başlayarak en büyük ilk 20 dizini listeleyen komut şudur:

sudo du -xh / 2>/dev/null | sort -rh | head -20

-x seçeneği yalnızca aynı dosya sisteminde kalmanızı sağlar, bağlı diğer diskleri taramaz. sort -rh çıktıyı büyükten küçüğe sıralar, head -20 ilk 20 satırı gösterir. Çıktıda genellikle /var/log, /var/lib, /home/... gibi adaylar öne çıkar.

En büyük dosyaları bulma

Dizin bazlı arama yerine doğrudan büyük dosyaları da listeleyebilirsiniz. 100 MB üzeri dosyalar için şu komut işe yarar:

sudo find / -type f -size +100M -exec ls -lh {} \; 2>/dev/null

Hata mesajlarını gizlemek için 2>/dev/null eklenir. Çıktıda eski bir .sql yedek dosyası, unutulmuş bir .tar.gz arşivi veya büyük bir uygulama günlüğü görürseniz silmeden önce ne olduğunu anlayın.

Inode kullanımına göz atma

Disk alanı boş görünse de dosya sistemi inode limitine takılabilir. Inode, dosya ve dizinleri tanımlayan kayıttır. Milyonlarca küçük dosya olduğunda inode tükenir ve yeni dosya oluşturulamaz:

df -i

Çıktıdaki IUse% sütunu yüzde 100'e yakınsa sorun büyük dosyalarda değil, aşırı sayıda küçük dosyadadır. Oturum dizinleri, önbellek klasörleri veya e-posta kuyrukları bu duruma yol açabilir. Silmeden önce özellikle /etc, /var/lib/mysql, /var/lib/postgresql gibi konumları not alın ve yedek doğrulaması yapın.

İlk bakılacak güvenli alanlar

Geçici dizinler: /tmp ve /var/tmp

Geçici dizinler genellikle ilk temizlik alanıdır. Ancak aktif işlemlerin kullandığı dosyaları silmek yerine yalnızca eski dosyaları hedefleyin:

sudo find /tmp -type f -mtime +7 -delete
sudo find /var/tmp -type f -mtime +7 -delete

-mtime +7 son 7 gündür değişmemiş dosyaları seçer. Böylece yeni oluşturulmuş geçici dosyalara dokunulmaz. Dizinler için -type f yerine -type d ile ayrı bir temizlik yapabilirsiniz ama önce boş olup olmadıklarını kontrol edin.

Eski log dosyaları

Log dosyaları diski dolduran başlıca nedenlerden biridir. Ancak log dosyasını rm ile silmek, dosyayı açık tutan bir servis varsa alanı hemen boşaltmaz. Bunun yerine truncate -s 0 ile içeriği sıfırlayın:

sudo truncate -s 0 /var/log/syslog
sudo truncate -s 0 /var/log/nginx/access.log

Bu yöntem dosyayı yerinde bırakır, boyutunu sıfırlar ve servis yazmaya devam edebilir. Dosya izinleri ve sahipliği korunur.

Kullanıcı ev dizinlerindeki büyük dosyalar

/home altındaki hangi kullanıcının çok yer kapladığını görmek için şu komutu kullanın:

sudo du -sh /home/* | sort -rh

Web sitelerinin eski yedekleri, test amaçlı yüklenen büyük dosyalar veya unutulmuş arşivler burada birikir. Başka bir kullanıcıya ait dosyayı silmeden önce o kullanıcıya haber verin.

Silmeden önce dikkat edilecekler

Her silme işleminden önce yedeğinizin güncel ve geri yüklenebilir olduğunu doğrulayın. /var/lib/mysql içindeki canlı veritabanı dosyalarını, /etc içindeki yapılandırmaları ve kullanıcı ev dizinlerindeki orijinal belgeleri yedek almadan silmeyin. Şüpheli bir dosya gördüğünüzde file ve ls -lh komutlarıyla ne olduğuna bakın.

Log yönetimi: journald ve logrotate

journald boyut sınırlandırma

systemd kullanan çoğu modern dağıtımda journald, günlükleri /var/log/journal altında saklar. Bu dizin zamanla birkaç GB'a ulaşabilir. Kalıcı sınır için /etc/systemd/journald.conf dosyasını açın ve şu satırı ekleyin ya da düzenleyin:

SystemMaxUse=200M

Ardından journald servisini yeniden başlatın:

sudo systemctl restart systemd-journald

Bu ayar journald arşivinin toplam boyutunu yaklaşık 200 MB ile sınırlar.

journalctl ile elle temizlik

Ayarları beklemeden anlık temizlik için journalctl kullanabilirsiniz. Aşağıdaki ilk komut boyutu 200 MB'a düşürür, ikincisi 7 günden eski kayıtları siler:

sudo journalctl --vacuum-size=200M
sudo journalctl --vacuum-time=7d

Bu komutlar çalışan servisleri etkilemez ve genellikle güvenlidir.

Logrotate ile otomatik döndürme

Logrotate, log dosyalarının belirli yaşa veya boyuta ulaşınca otomatik döndürülmesini, sıkıştırılmasını ve eski dosyaların silinmesini sağlar. Genel yapılandırma /etc/logrotate.conf, servis bazlı kurallar ise /etc/logrotate.d/ altında tutulur. Örnek bir nginx kuralı şöyle olabilir:

/var/log/nginx/*.log {
    daily
    rotate 7
    compress
    delaycompress
    missingok
    notifempty
    create 640 nginx adm
    sharedscripts
    postrotate
        [ -f /var/run/nginx.pid ] && kill -USR1 `cat /var/run/nginx.pid`
    endscript
}

Bu yapılandırma her gün döndürür, 7 günlük dosya tutar ve eski logları gzip ile sıkıştırır. Apache için log yolu /var/log/apache2/*.log ve reload komutu farklı olur.

Web sunucu loglarını sıkıştırma

Logrotate kullanıyorsanız compress direktifi eski logları .gz biçiminde sıkıştırır. 1 GB düz metin log sıkıştırıldığında çok daha az yer kaplar. delaycompress bir gün bekleyip sıkıştırır, böylece servisin dosyayı kullanmaya devam etmesinden kaynaklanan sorunlar önlenir.

Paket yöneticisi ve uygulama önbellekleri

apt ve yum/dnf önbellek temizliği

Debian/Ubuntu sistemlerde indirilen paket arşivleri /var/cache/apt/archives altında birikir. Şu iki komut hem önbelleği hem gereksiz bağımlılıkları temizler:

sudo apt clean
sudo apt autoremove --purge

RedHat tabanlı sistemlerde ise şu komutu kullanın:

sudo yum clean all

DNF kullanıyorsanız:

sudo dnf clean all

Bu komutlar kurulu paketleri etkilemez, yalnızca indirilen kurulum dosyalarını ve gereksiz bağımlılıkları kaldırır.

Snap ve Flatpak eski sürümleri

Snap paketleri her güncellemede eski sürümleri disabled olarak tutar. Tüm sürümleri listeleyin:

sudo snap list --all

Eski revizyonları temizlemek için şu komut kullanılabilir:

sudo snap list --all | awk '/disabled/{print $1, $3}' | while read snapname rev; do sudo snap remove "$snapname" --revision="$rev"; done

Ayrıca saklanacak sürüm sayısını sınırlayabilirsiniz:

sudo snap set system refresh.retain=2

Flatpak için kullanılmayan sürümleri şu komutla temizleyebilirsiniz:

flatpak uninstall --unused

Composer, npm, pip önbellekleri

Uygulama geliştirme araçlarının da diskte önbelleği olur. Composer PHP paket yöneticisidir, npm Node.js paket yöneticisidir, pip ise Python paket yöneticisidir. Önbelleklerini temizlemek için:

composer clear-cache
npm cache clean --force
pip cache purge

Bu komutlar uygulamaların çalışmasını bozmaz. Yalnızca yeniden indirme gerektiğinde paketleri tekrar alır.

Docker alan kullanımı

Docker, uygulamaları paketleyip çalıştıran bir konteyner platformudur. Docker imajları, konteynerler ve volume'lar zamanla büyük alan kaplar. Kullanımı görüntüleyin:

sudo docker system df

Temizlik için kullanılmayan kaynakları silen şu komutu çalıştırabilirsiniz:

sudo docker system prune -a

-a tüm kullanılmayan imajları siler. Volume'ları da silmek istiyorsanız --volumes ekleyin ancak bu veri kaybına yol açabilir. Önce docker volume ls ile mevcut volume'ları inceleyin. Çalışan konteynerler etkilenmez, yalnızca durdurulmuş konteynerler ve kullanılmayan imajlar silinir.

Eski yedekleri ve büyük dosyaları değerlendirin

Yedeklerin yaşını ve önemini belirleme

Disk dolarsa eski yedekler genellikle ilk akla gelen silme adayıdır. Ancak bir yedeği silmeden önce son başarılı yedeğinizin geri yüklenebilir olduğunu doğrulayın. Otomatik yedekleme betiğiniz varsa tarih damgalı dosyaları listeleyin:

ls -lh /var/backups/

Eski tarihli bir yedek, yeni yedek doğrulanmadan silinmemeli.

Büyük dosyaları find ile bulma

Tüm diskte 100 MB üzeri dosyaları şu komutla arayın:

sudo find / -type f -size +100M -exec du -h {} + 2>/dev/null | sort -rh | head -20

Çıktıda boyut ve dosya yolu birlikte görünür. /proc, /sys, /dev altındaki sanal dosyaların gerçek disk alanı kaplamadığını unutmayın. Bu nedenle aramayı -x seçeneğiyle ya da belirli bağlama noktalarıyla sınırlamak faydalı olur.

Yedekleri uzak depoya taşıma

Eski yedekleri silmek yerine başka bir sunucuya veya ağ deposuna taşımak daha güvenlidir. rsync ile doğrulamalı kopyalama yapabilirsiniz:

rsync -avP /var/backups/ kullanici@yedek-sunucu:/yedek/

Ya da tek dosya için scp kullanın:

scp /var/backups/site-2024-01-01.tar.gz kullanici@yedek-sunucu:/yedek/

Taşıma tamamlanıp doğrulandıktan sonra yereldeki dosyayı silmek alan açar.

Veritabanı yedekleri için özel dikkat

.sql veya .sql.gz dosyaları bazen yüzlerce MB olabilir. Bir veritabanı yedeğini silmeden önce yedeğin içeriğini kontrol edin ve geri yükleme testi yapın. Canlı veritabanına dokunmadan, yedeği ayrı bir test sunucusunda geri yükleyip tablo sayısını doğrulamak en sağlıklısıdır. Yedekleme yaklaşımıyla ilgili daha geniş bilgi için web sitesi yedekleme rehberimize göz atabilirsiniz.

Kalıcı önlemler ve izleme

Disk kullanımını düzenli raporlama

Günlük disk raporu için /etc/cron.daily/disk-check dosyası oluşturun:

#!/bin/bash
df -h
du -sh /var/log /tmp /home/* 2>/dev/null

Dosyaya çalıştırma izni verin:

sudo chmod +x /etc/cron.daily/disk-check

Cron, betik çıktısını sistem yöneticisine e-posta ile gönderir. Böylece disk kullanımını her gün görürsünüz.

Alarm mekanizması kurma

Basit bir eşik kontrol betiği şöyle olabilir:

#!/bin/bash
THRESHOLD=90
CURRENT=$(df / | awk 'NR==2 {print $5}' | sed 's/%//')
if [ "$CURRENT" -ge "$THRESHOLD" ]; then
    echo "Disk use: $CURRENT%" | mail -s "Disk alarm" [email protected]
fi

Bu betiği cron ile saatte bir çalıştırarak doluluk yüzde 90'ı geçince uyarı alabilirsiniz. Elle izleme yapmak istemiyorsanız SunucumWEB sanal sunucu ve dedicated sunucu planlarında kaynak kullanım grafiklerini takip edebilirsiniz.

Log ve yedek politikası oluşturma

Kalıcı çözüm için journald ve logrotate ayarlarını sunucuya işleyin. Logrotate kurallarını /etc/logrotate.d/ altında servis bazında tutun. Yedekler için otomatik bir betik ve uzak depo hedefi belirleyin. Haftalık tam yedek, günlük artımlı yedek gibi bir düzen disk dolmasını önlemenin yanı sıra geri yüklemeyi de kolaylaştırır.

Disk genişletme seçenekleri

Bazen temizlik yeterli olmaz, uygulama verisi gerçekten büyümüştür. Bu durumda diski büyütmek gerekir. SunucumWEB sanal sunucu ve dedicated sunucu planlarında disk artırımı yapılabildiği için donanımsal sınıra ulaşmadan büyüyebilirsiniz. Disk artırımı öncesinde mevcut verinizi yedeklemeniz yine de önemlidir.

  • #linux disk doldu
  • #linux disk temizleme
  • #disk alanı yönetimi
  • #df du komutları
  • #log dosyaları
  • #journald
  • #eski yedekler
  • #paket önbelleği

Sıkça sorulan sorular

Linux sunucuda disk doldu hatası neden olur?

Büyük log dosyaları, eski yedekler, paket önbellekleri veya kontrolsüz büyüyen veritabanları disk alanını tüketebilir. Ayrıca geçici dosyalar ve silinmiş ama hala açık olan dosyalar da alan kullanmaya devam edebilir.

Disk doluyken hangi komutla en çok yer kaplayan dosyaları bulurum?

`du -xh / | sort -rh | head -20` komutu kök dizindeki en büyük 20 klasörü/dosyayı listeler. Daha ayrıntılı arama için `find / -type f -size +100M -exec ls -lh {} \;` kullanabilirsiniz.

Log dosyalarını silmek güvenli midir?

Aktif log dosyalarını silmek yerine içeriğini boşaltmak (truncate) daha güvenlidir. Örneğin `sudo truncate -s 0 /var/log/syslog` ile uygulama hata vermeden alan açılır. Ancak önce logrotate ayarlarınızı kontrol edin.

Disk alanını kalıcı olarak nasıl yönetirim?

journald için boyut sınırı belirleyin, logrotate ile günlük sıkıştırma ve silme kuralları tanımlayın, düzenli olarak `df -h` çıktısını izleyin ve eski yedekleri otomatik olarak uzak depoya taşıyın.

SunucumWEB Ekibi

Yazar

SunucumWEB Ekibi

Teknik Ekip

SunucumWEB altyapı ve destek ekibi; hosting, sunucu ve web teknolojileri üzerine deneyimlerini paylaşıyor.

İlginizi çekebilir

Bülten

Yeni yazılardan haberdar ol

Yeni bir rehber yayınladığımızda ya da kampanya başladığında haber verelim.

Her e-postanın altında abonelikten çıkma bağlantısı var.

Bugün başlayın, farkı hemen hissedin

Dakikalar içinde kurulum, ilk 7 gün içinde haklı nedenle iade imkânı.

Altyapımız

cPanel logosu
LiteSpeed logosu
CloudLinux logosu
Imunify360 logosu
JetBackup logosu
Softaculous logosu
VMware logosu
Intel logosu

Hayatta en hakiki mürşit ilimdir, fendir.

Mustafa Kemal Atatürk imzası